Polskie i krymskotatarskie drogi do niepodległości

Podziel się:

Ostatni ze swoich felietonów dotyczących relacji polsko-krymskotatarskich zakończyłem na utracie niepodległości przez Rzeczpospolitą Obojga Narodów oraz Chanat Krymski. Stanowi to bardzo istotną cezurę wspólnych relacji i sprawia, że pojawiają się one nie tylko na poziomie „polityczno-handlowym” ale także w bardziej osobistej sferze powiązań rodzinnych, gdyż oto Tatarzy Krymscy, Tatarzy Rzeczpospolitej i Polacy znaleźli się pod jednym panowaniem rosyjskich carów. Dodatkowym, mającym wpływ na tworzenie ściślejszych relacji kulturowych było stworzenie przez władze carskie mufitatu (religijnej jednostki terytorialnej, której głową jest mufti) taurydzkiego, który swoim zasięgiem obejmował Krym, Polskę, Litwę i Białoruś.

W XIX wieku Polska, także rękami swoich tatarskich obywateli, czujących powiązanie z Rzeczpospolitą próbowała uniezależnić się od zaborców organizując insurekcje, a także tworząc na emigracji zaplecze intelektualne.

Na Krymie niezwykle ważnym aspektem walki o niezależność i intelektualne odrodzenie jest działalność Ismaiła beja Gasprińskiego – działacza społecznego, publicysty i pedagoga, widzącego szanse na samodzielność dla muzułmanów znajdujących się pod panowaniem rosyjskim w zjednoczeniu i modernizacji na styl europejski. Jednak zgodnie z tradycją i duchem islamu. Sam Gaspirali (gdyż tak brzmi jego nazwisko w oryginalnej formie krymskotatarskiej) wzorował się częściowo na Tatarach Rzeczpospolitej, którzy pozostali wierni islamowi jednak otworzyli się na otaczającą ich kulturę i znaleźli sobie pasującą do własnych potrzeb niszę. (O samym Gasprińskim i zdobyczach ruchu „młodotatarskiego” postaram się napisać w jednym z kolejnych artykułów).

W aspekcie wspólnych relacji nie wolno pominąć także wojny krymskiej, zjawiska politycznego, które spowodowało poważne konsekwencje dla wielu Tatarów Krymskich a przetoczyło się przez ziemię dawnego Chanatu. Zmusił on dużą część mieszkańców Taurydy (grecka nazwa Krymu) do opuszczenia swoich domostw, wiele osób zginęło od głodu i chorób. Polacy w tej wojnie widzieli szansę na odzyskanie niepodległości, gdyż oto państwa mniej lub bardziej sprzyjające Polakom, stanęły razem naprzeciw największemu zaborcy – Rosji. Przy zgodzie sułtana organizowano polskie siły zbrojne na terytorium Imperium Osmanów. Stanisław Zamoyski stworzył dywizję Kozaków Sułtańskich a polski pisarz Michał Czajkowski, który po przejściu na islam przyjął imię Mehmed Sadyk Effendi, zorganizował oddziały Kozaków Ottomańskich. Próby te nie przyniosły wymiernych efektów, a Polakom i Tatarom Krymskim na kolejną próbę odzyskania niepodległości przyszło czekać do I Wojny Światowej.

Polakom ostatecznie udało się tę niepodległość odzyskać tymczasem na Krymie sytuacja potoczyła się w niezwykle dramatyczny sposób.

Gdy XIX wiek przynosi powiew nowych nurtów społeczno-filozoficznych, gdy rodzi się panslawizm, komunizm, faszyzm, pozytywizm itp. Tatarzy Krymscy również nie pozostają obojętni na te zjawiska. Znamienną rolę w „obudzeniu” politycznym społeczeństwa Tatarów miała postać wcześniej przeze mnie wymienianego Ismaiła beja Gasprińskiego.

Otóż 5 sierpnia 1905 roku na pokładzie statku „Gustaw Struve” odbywa się pierwszy, jeszcze nielegalny, kongres muzułmanów Rosji. Było to szerokie zebranie przedstawicieli narodów muzułmańskich, grup społecznych oraz różnych islamskich organizacji z terenu Imperium. Gapriński był jednym z tych, którzy w utworzeniu Związku Muzułmanów w Rosji brali czynny udział.1 W Nowogrodzie, nieco później utworzono komitet centralny partii rosyjskich muzułmanów a w jego skład wszedł, obok Gasprińskiego, wywodzący się z Tatarów polsko-litewskich ówczesny burmistrz Bachczysaraju Mustafa Dawidowicz2. Tak więc Tatarzy jeszcze przed „Wielką Wojną” zorganizowali się na rzecz przyszłej niepodległości i niezależności intelektualnej. Na początku wojny Tatarzy, zarówno ci z Polski jak i ci z Krymu, będąc żołnierzami armii carskiej, walczyli na frontach rosyjsko-niemieckim i rosyjsko-austrowęgierskim. W tych wydarzeniach warto wymienić postać polskiego Tatara Matwieja (Macieja) Sulejmana Sulkiewicza, który to 5 czerwca 1918 roku został premierem Krymskiej Republiki Ludowej. Doszło do tego na skutek porozumienia dowództwa niemieckiego okupującego Krym z inteligencją tatarską.

W kolejnych rządach Sulkiewicza zasiadali oprócz niego inni polscy Tatarzy: Aleksander Achmatowicz – objął tekę ministra sprawiedliwości, Aleksander Miłkowski – ministra spraw wojskowych, Bohuszewicz – ministra dóbr państwowych. W czwartym rządzie Sulkiewicza znalazł się także Polak – Dąbrowa, który to został ministrem aprowizacji. Dyrektorem kancelarii tego rządu, także został polski Tatar, lider ruchu kulturalnego Tatarów polskich w latach 1925-1939, Leon Najman Mirza Kryczyński3. Odegrał on niemałą rolę dla tatarskiego ruchu narodowego. Otóż opracował i wydał dwa tomy dokumentów z archiwów carskich o tytułach: Szkice polityki rosyjskiej na Kresach, tom 1 i tom 2, a także Walka z oświatą i kulturą Tatarów krymskich4.

W związku z przedstawionymi powyżej faktami nasuwa się pytanie. Skąd nagle w życiu Ludowej Republiki Krymu pojawiło się tak wiele osób pochodzenia polskiego? Otóż, jak pisze w swojej książce Selim Chazbijewicz spowodowane było to faktem, że polityka carska przewidywała przesiedlenia ludności na wschód przed przesuwającym się frontem. Polscy Tatarzy ze względu na bliskość kulturową i religijną jako miejsce przesiedlenia wybierali Krym. W latach 1917-1920 działał na Krymie Związek Tatarów Litewskich z prezesem Mustafą Szynkiewiczem. W Symferopolu powstał z inicjatywy środowisk wywodzących się z Polski Klub Inteligencji Muzułmańskiej, działający w latach 1917-19185. Ważnym faktem jest to, że środowiska Tatarów Krymskich przy Lidze Narodów wnioskowały przez osobę Edige Kirymała o udzielenie Polsce mandatu i ustalenie protektoratu nad Krymem. Jednak, mimo licznych działań dyplomatycznych i administracyjnych, nie udało się Sulkiewiczowi doprowadzić Ludowej Republiki Krymu do sytuacji, w której mogłaby ona przeciwstawić się zarówno armiom Denikina, Wrangla, jak i bolszewikom. W dniu 12 listopada 1920 roku, Armia Czerwona ostatecznie wkroczyła na Krym. Od roku 1921 do roku 1954 Krym wchodzi w skład Rosyjskiej Federacyjnej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej. Sam Sulkiewicz i grono Tatarów polskich którzy wcześniej zaangażowali się w życie LRK przedostało się dalej na wschód. W Azerbejdżanie, zaangażowali się w tworzenie rządu i Sulkiewicz został szefem sztabu generalnego, Olgierd Kryczyński wiceministrem sprawiedliwości a Leon Kryczyński został dyrektorem kancelarii rządu i redaktorem wydawnictw prawniczych. Później Sulkiewicz, na skutek przewrotu bolszewickiego w Azerbejdżanie został aresztowany i rozstrzelany, natomiast bracia Kryczyńscy przedostali się do Turcji6.

Jeśli chodzi o kontakty między Polską, a Krymem to zostały one wyraźnie utrudnione ze względu na politykę dzielącą ZSRR i II Rzeczpospolitą. Dowodem, że mimo blokady informacyjnej ZSRR część informacji przedzierała się z Krymu do Polski, może być notatka prasowa z 5 numeru Życia Tatarskiego, z roku 1936, wydawanego w Wilnie, w której opisywany jest przypadek Tatara – Batyra Mustafy, który to trafił na trzy lata do więzienia za tradycyjne muzułmańskie oświadczyny. Kolejną wiadomością jest podana liczba Tatarek (94) studiujących w Instytucie Medycznym w miejscowości Ak-Mesed. Nieco niżej czytamy, że w wyższej uczelni Ak-Meschida w Instytucie Pedagogicznym uczy się 65 studentek Tatarek7. Te z pozoru błahe informacje pokazują całkiem dużo na temat tego jak Tatarzy Krymscy żyli w ramach „nowego” państwa jakim było dla nich ZSRR. Starali się być wierni religii i tradycji a także dbali o kształcenie swoich przyszłych elit intelektualnych. Niedługo jednak miała nadejść na naród Tatarów Krymskich hekatomba, nieporównywalna z utratą niepodległości przez Chanat Krymski, wojną krymską a nawet ze stratami związanymi z „narodzinami” ZSRR.

DJN

Artykuł stanowi zbiór fragmentów pracy licencjackiej pod tytułem „Relacje polsko – krymskotatarskie. Zarys problemu” mojego autorstwa, obronionej w Katedrze Etnologii i Antropologii Kulturowej Wydziału Nauk Historycznych Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu.

1Chazbijewcz Selim (2001) – Awdet czyli powrót. Walka polityczna Tatarów krymskich o zachowanie tożsamości narodowej i niepodległości państwa po II wojnie światowej, Wydawnictwo Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego, Olsztyn.

2Ibidem, s.46.

3Ibidem, s. 53, 54, 55.

4Ibidem, s. 55.

5Ibidem, s. 55.

6Miśkiewicz Aleksander, Kamocki Janusz(2004) – Tatarzy słowiańszczyzną obłaskawieni, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Kraków, s.52.

7b.a. Życie tatarskie, 1936, s. 119.

Podziel się:


Zdjęcie profilowe

Dominik Jakub Napiwodzki

Urodził się w Ciechanowie. Tutaj też ukończył Liceum Ogólnokształcące nr 2 im. Adama Mickiewicza. Absolwent Państwowej Szkoły Muzycznej I stopnia im. Stanisława Moniuszki w Ciechanowie oraz Państwowej Szkoły Muzycznej II stopnia im. Adama Krzanowskiego w Mławie z filią w Ciechanowie. Z wykształcenia antropolog kulturowy. Pasjonat poznawania kultury, historii i społeczeństwa rdzennego narodu Krymu - Tatarów Krymskich. W związku z zainteresowaniami już od kilku lat współpracuje z różnymi instytucjami oraz organizacjami Tatarów polskich oraz krymskotatarskich, w tym z ciechanowską "Fundacją Krym".

Prosili nas o pamięć

Grupa patriotyczna „Popławiak” przy Parafii Miłosierdzia Bożego w Pułtusku – Popławach wraz z ks. prob. kan. T. Kowalczykiem zorganizowała kolejne spotkanie poświęcone Pamięci Żołnierzy Wyklętych i za sprawą Hanny i Dariusza Zawadzkich zaprosiła tym razem do sali parafialnej, Leszka Żebrowskiego, dawnego działacza opozycji antykomunistycznej, cenionego publicystę

Browary Regionalne Jakubiak i Piwa Regionów wygrały w sądzie z Fundacją Instytut Reportażu

Sąd uznał za zasadne roszczenia Browarów Regionalnych Jakubiak oraz Piw Regionów wobec Fundacji Instytut Reportażu, która publicznie wylewała piwo Ciechan i wzywała do jego bojkotu.

Jolanta Grudzińska nowym dyrektorem

Nowe otwarcie w COEK „Studio”

Magdalena Jabłońska – animatorem, Jolanta Grudzińska – nowym dyrektorem Ciechanowskiego Ośrodka Edukacji Kulturalnej „Studio”