Wpływ dziejów historycznych na wzajemne relacje mieszkańców pogranicza Mazowsza i Mazur

Podziel się:
Mazury to region geograficzno-historyczny znajdujący się obecnie na terenie województwa warmińsko-mazurskiego, obejmujący zachodnią część pojezierza wschodnio-bałtyckiego między Drwęcą i Pasłęką na zachodzie, a Rospudą na wschodzie i częściowo Orzycem na południu. Granica południowa tej krainy, ustanowiona została sztucznie w 1343 roku w Bratianie, przez wielkiego mistrza Zakonu Krzyżackiego Rudolfa Koniga von Veizana i księcia mazowieckiego Siemowita II. Przebiegała ona nieopodal naturalnych granic, jakie stanowiły rzeka Orzyc i Puszcza Galindzka obejmująca południowe terytoria Prusów i północne kresy Mazowsza. Do dzisiaj istnieją jej pozostałości na Mazowszu w postaci Puszczy Kurpiowskiej, przechodzącej prawie niezauważalnie w Puszczę Piską położoną, na dawnych ziemiach pruskich.

Mazury to region geograficzno-historyczny znajdujący się obecnie na terenie województwa warmińsko-mazurskiego, obejmujący zachodnią część pojezierza wschodnio-bałtyckiego między Drwęcą i Pasłęką na zachodzie, a Rospudą na wschodzie i częściowo Orzycem na południu. Granica południowa tej krainy, ustanowiona została sztucznie w 1343 roku w Bratianie, przez wielkiego mistrza Zakonu Krzyżackiego Rudolfa Koniga von Veizana i księcia mazowieckiego Siemowita II. Przebiegała ona nieopodal naturalnych granic, jakie stanowiły rzeka Orzyc i Puszcza Galindzka obejmująca południowe terytoria Prusów i północne kresy Mazowsza. Do dzisiaj istnieją jej pozostałości na Mazowszu w postaci Puszczy Kurpiowskiej, przechodzącej prawie niezauważalnie w Puszczę Piską położoną, na dawnych ziemiach pruskich.

Południowa granica Mazur przetrwała w nie zmienionym kształcie ponad 600 lat. Zniesiono ją dopiero po drugiej wojnie światowej w 1945 roku. Po sprowadzeniu w 1226 roku Zakonu Krzyżackiego przez księcia Konrada Mazowieckiego, Mazury znalazły się w państwie krzyżackim, później jako teren należący do Prus Książęcych stanowiły lenno koronne, a od 1657 r. stały się integralną częścią Prus Wschodnich. We wczesnym średniowieczu mieszkały tu plemiona Prusów.
W XIII-XIV wieku zwarte osadnictwo z Mazowsza dotarło za Działdowo, Szczytno i Gralewo, a w późniejszych wiekach sięgnęło Gołdapi i Węgorzewa. Przypomina o tym linia granicy, która prowadziła od ujścia rzeki Wysokiej do Nidy (Działdówki) i Orzyca, a następnie aż do rzeki Chojny i przez bród na rzece Ełk do Biebrzy i jej źródeł.
Wyznaczała ona jednocześnie obszar „pogranicza” tradycyjnie kojarzącego się z określonym terytorium i przestrzenią społeczną wysyconą potencjałem kulturowo-symbolicznym stykających się tu zbiorowości.
W przestrzeni pogranicza kształtuje się zwykle specyficzny typ kultury synkretycznej, która co prawda jest bogatsza dzięki intensywnym kontaktom między grupowym, ale jednocześnie bywa bardziej ofensywna.
W wielu krajach europejskich do dzisiaj pokutują pogranicza będące pozostałością dawnych nie istniejących już granic historycznych. Są to obszary zamieszkałe przez grupy kulturowe, których członkowie, są potomkami dawnych mieszkańców tych terenów.
Do dzisiaj występują w Polsce grupy autochtoniczne, które nie osiągnęły statusu narodowego mimo, że reprezentują specyficzne cechy takie jak np. język, pozwalające na wyodrębnienie ich jako terytorialnych grup kulturowych(określanych niekiedy jako grupy etnograficzne). Są to zwykle grupy tzw. „długiego trwania” zamieszkujące określone terytorium i posiadające wyodrębnioną symboliczną sferę identyfikacyjną związaną z prywatną ojczyzną i regionem.
Kwestia pochodzenia mieszkańców pogranicza mazowiecko-mazurskiego (inaczej krzyżackiego czy pruskiego) jest od dawna przedmiotem analizy wielu badaczy m.in. szerszych dociekań naukowych Wincentego Pola. Duże znaczenie przypisywał on bowiem poznaniu etnograficznego zróżnicowania regionalnego i wyznaczeniu granic grup etnograficznych. W oparciu o dowody w postaci przede wszystkim kodu językowego, zachowanego w kulturze grup osadników, przemieszczających się zgodnie z uwarunkowaniami geograficznymi, Wincenty Pol wyodrębnia dialekt mazowiecki, który według niego (…)” idzie na Wiśle a następnie południowym pograniczem ziemi chełmińskiej, kwidzyńskiej, malborskiej, michałowskiej i południową częścią Księstwa Warmińskiego.(…) obszar ten ma dialekt ten sam, który jest dialektem wielkiego mazowieckiego Pomorza, tj. mowy polskiej z cechą mazurowania”.
Penetracje W. Pola w rejonie północnych i północno-wschodnich Mazur, skutkowały określeniem Mazur jako Pojezierza Mazowieckiego, Krainy Mazurów Pruskich, lub krainy Gbórów. Także Jan Stanisław Bystroń określa mieszkańców tego terenu jako Mazurów Pruskich. Jeśli chodzi o tożsamość Mazurów (Gburów) to zdaniem W. Pola: ”byli najdalej wysuniętym rodem mazowieckim, który klinem zachodził pomiędzy siedzibami Jadźwingów i starych Prusów” .” Byli kępą zasiedziałego od Olecka po Lidzbark Welski mazowieckiego plemienia i mowy, która prawie nigdy nie zaznała rządów polskich”. Także E. Kowalczyk na podstawie wieloletnich badań dziejów granicy mazowiecko – krzyżackiej uważa, że jeszcze średniowieczne osadnictwo mazowieckie wysunęło się na teren ziem zagarniętych przez Zakon Krzyżacki znacznie dalej, aniżeli wyznaczała to liniowa granica z 1343roku.
W. Pol, opisując zbiorowości terytorialne zamieszkujące ten region w drugiej połowie XIX w. nie pominął relacji mazursko-kurpiowskich: ”granica polityczna od Prus jest po dziś dzień linią przemytniczą, na której spotykają się przemytnicy z obu stron kordonu. Poza tym Mazurzy ”wpadają” w dzielnice Puszczaków, robiąc szkody leśne, wypasają łąki i kradną siano w kopy grabione, a Kurpie kłusują w puszczach pruskich”.

C.D. w kolejnych numerach Tygodnika Ilustrowanego.

Podziel się:


Zdjęcie profilowe

Irena Kotowicz - Borowy

Urodzona w Warszawie, etnolog, socjolog wsi, animatorka, badacz regionalista. Absolwentka Liceum Ogólnokształcącego im. J. Słowackiego w Warszawie, Wydziału Ekonomiczno-Rolnego Szkoły Głównej Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie, Podyplomowych Studiów Etnografii Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu i Studiów Muzealnych na Wydziale Historii Sztuki Uniwersytetu Jagiellońskiego. Tytuł Doktora Nauk Humanistycznych w zakresie Etnologii uzyskała w Instytucie Etnologii i Antropologii Kulturowej na wydziale Historycznym Uniwersytetu im. A. Mickiewicza w Poznaniu. Dysertacja nt. „Pobożanie. Geneza, przemiany i obraz kulturowy wsi drobnoszlacheckich północnego Mazowsza”. Kierownik Działu Etnograficznego Muzeum Szlachty Mazowieckiej w Ciechanowie. Od 2001roku adiunkt w Katedrze Edukacji i Kultury na Wydziale Nauk Społecznych SGGW (Zakład Edukacji Międzykulturowej i Pedagogiki Społecznej). Prezes Północno Mazowieckiego oddziału Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego działającego przy MSZM. Członek Fundacji Slawistycznej PAN, członek Zespołu Redakcyjnego „Studia Politologica Ucraino- Polona” przy PAU w Krakowie, członek zarządu Ciechanowskiego Towarzystwa Naukowego, członek Płockiego Towarzystwa Naukowego. Autorka wielu publikacji naukowych o tematyce regionalnej dotyczącej Polski i Europy Środkowo –wschodniej.

W Muzeum Szlachty Mazowieckiej

Sentymentalny „Salonik PRL-u”

Zaczęło się od tego, że na ścianach pomieszczeń ekspozycyjnych w ciechanowskim Muzeum Szlachty Mazowieckiej wywieszono kilkadziesiąt plakatów, głównie filmowych, z lat 70. i 80. XX w. Pracownica muzeum Elżbieta Długołęcka wpadła na bardzo oryginalny pomysł, żeby wypełnić muzealne sale... eksponatami, a dokładnie mówiąc – przedmiotami codziennego użytku z tamtych

Niedzielny koncert w Opinogórze

Karol Radziwonowicz i Fryderyk Chopin w Oranżerii

Na kolejny niedzielny koncert w oddanym niedawno do użytku wspaniałym gmachu Oranżerii w kompleksie Muzeum Romantyzmu w Opinogórze zaproszony został wybitny polski pianista – Karol Radziwonowicz.

EY GÜZEL KIRIM

(...) Tu Grek dłutował w murach ateńskie ozdoby, Stąd Italczyk Mongołom narzucał żelaza I mekkański przybylec nucił pieśń namaza. Dziś sępy czarnym skrzydłem oblatują groby, Jak w mieście, które całkiem wybije zaraza, Wiecznie z baszt powiewają chorągwie żałoby Adam Mickiewicz