Ciechanowskie historie

ŚMIECINY TRZY

Podziel się:
Nowy Śmieicn ok.1935 r.

W poprzednim odcinku był wybiórczy szkic historii Śmiecina – gdy był on właściwie jedną całością, choć już oddzielały się przestrzennie fragmenty tej miejscowości – Ostatni Grosz (stał się oddzielną osadą), Cegielnia (zanikła bodaj pod koniec XIX w.) oraz Stacja, która około 1916 r. została przyłączona do miasta.

Najpewniej około lat Wielkiej Wojny majątek Śmiecin był dzielony, z czasem w tak drastycznym zakresie, że powstawały nowe miejscowości z własnymi nazwami. Najpierw zajmiemy się Śmiecinem „właściwym”, który po około 1920 r. zaczęto nazywać (też urzędowo) Starym Śmiecinem. Formalnym właścicielem folwarku była Maria Gutkowska, a po niej, jako władającego majątkiem, wymieniano Antoniego Gutkowskiego. Zapewne już przed 1914 r. sprzedano część ziemi (tu Śmiecin Nowy). Później miały miejsce kolejne parcelacje – przed latami 1928, 1932, 1935. Od roku 1924 prowadzona była sprawa prywatnej parcelacji majątku jako realizacja uchwały sejmowej o reformie rolnej. Forma prywatna niechybnie, w przypadku Śmiecina, była bardziej korzystna dla właścicieli. Sprzedaże tyczyły najczęściej bardzo małych działek, pod zabudowę jednorodzinną. Dlatego też w 1928 r. wykazano, że folwark miał jeszcze 383 hektary.
Około 1935 r. Śmiecin Stary (w gminie Nużewo) był zwartą wsią, z rozległym obszarem folwarku w północnej części, liczącą łącznie 53 domy. Przestrzennie, względem dawnego stanu, niewiele się zmieniło choć zabudowa była znacznie zagęszczona.
Po włączeniu północnego Mazowsza do Rzeszy majątek zabrali Niemcy, pozostawiając Antoniego Gutkowskiego jako pracownika; zmarł już w 1940 r. Jako Alt Smecin Niemcy włączyli miejscowość do Ciechanowa wykonując dokładną inwentaryzację prywatnych (a więc nie folwarku) nieruchomości. Z nich wynika, że najstarszy, istniejący wówczas, dom pochodzić miał z 1863 r. Na przełomie 1944 i 1945 r. w budynku dworu był ponoć przyfrontowy szpital.
W styczniu 1945 r. przybyli żołnierze Robotniczo-Chłopskiej Czerwonej Armii, zdewastowali co się nawinęło pod rękę i oddali tzw. władzy ludowej. W marcu jakoby folwark był zabrany na potrzeby lokalnego Urzędu Bezpieczeństwa, ale na pewno miesiąc później majątek spadkobierców Ignacego Gutkowskiego (tak w dokumentach) rozparcelowano między 17 rolników. Było tego już tylko 230 ha., a więc sporo zdołano sprzedać przed 1939 rokiem.
Interesujący przekaz z  czasu parcelacji – dworem opiekował się niejaki Urbanowski, z wyposażenia został kredens, stara kanapa i szafa. Resztę zabrali Niemcy i żołnierze porąbali na opał. Nie napisano tylko jacy żołnierze. Z czasem zabudowę folwarku przejęła gminna spółdzielnia, ale jeszcze około 1955 r. dawne obiekty istniały, tylko ogród zdziczał i był dewastowany.
Sama wieś Śmiecin Stary utrzymała historyczne rozplanowanie, w sposób zwarty przedłużane na południe. W roku 1972 Śmiecin Stary został przeniesiony z Gromadzkiej Rady Narodowej Ciechanów do miasta Ciechanów stając się obszarem – dawny folwark i teren na północ i zachód od niego – inwestycji związanych z obsługą rolnictwa, przetwórstwa spożywczego, magazynowaniem i handlu. Najbardziej wyróżniał się spory dom handlowy, typowy dla tego rodzaju obiektów „epoki Gierka” i równie typowo pusty w czasie stanu wojennego. Dawna zabudowa majątku była sukcesywnie eliminowana lub totalnie przebudowywana; do dziś został (przekształcony) budynek dworu, a po ogrodzie zostało miejsce.
Historyczny obszar zabudowy wiejskiej obrastał kolejnymi domami jednorodzinnymi, na ogół o fatalnych pudełkowatych kształtach. Do dziś rozlewające się jednorodzinne budownictwo, zawsze na małych działkach, doprowadziło do stopienia się Śmiecina Starego z Nowym i, częściowo, z Koloniami doprowadzając do jednolitego Śmiecina, tyle że nie wsi a dzielnicy. Mimo to historyczne rozplanowanie dawnego jądra wsi pozostaje czytelne i tylko szkoda, że nie ma właściwego pomysłu (nie mówiąc już o realizacji) na doprowadzenie niegdysiejszego obszaru folwarku do form i funkcji mogącej służyć społeczności tej części Ciechanowa. Na razie mamy po prostu dziadostwo i każdy chowa się we własnym domu bez zauważalnej łączności środowiskowej; brak przestrzeni społecznej.
W roku 1920 miał istnieć Nowy Śmiecin (wymiennie nazywany Śmiecinkiem) gdzie były zaledwie trzy domki, z parcelacji majątku. Uważano, że powstawała dzielnica biedoty. Tempo zagospodarowywania było szalone i około 1935 r. doliczono się już 85 domów; niemal wszystkie niewielkie, drewniane, na minimalnych działkach – faktycznie osadnictwo ludności relatywnie ubogiej, ale na pewno nie najbiedniejszej. Tak wielki przyrost ludności prowokował do znaczniejszych inwestycji, a w tym prawdziwej (i to o raczej wyższym standardzie), piętrowej kamienicy, szczęśliwie zachowanej do dziś. Przestrzennie Śmiecin Nowy stał się bardzo zwartym zespołem z licznymi, zwykle skrajnie wąskimi uliczkami. Procent zabudowy związanej z rolnictwem był nikły i faktycznie było to przedmieście zamieszkałe przez pracujących w Ciechanowie.
W czasie II wojny Światowej był to Neu Smiecin, a o narastającym do 1939 r. tempie rozbudowy świadczy niemiecki przekaz o istnieniu tu aż 198 własności, w tym zaledwie 19 bez zabudowy. Mniemać wypada, że wliczono tu też zabudowę późniejszej Kolonii Śmiecin. Wedle niemieckich materiałów prawie wszystkie budynki pochodziły z lat 20-tych i 30-tych XX w., ale parę miało powstać od 1910 r., a więc tworzenie nowej miejscowości zaczęłoby się jeszcze przed wybuchem Wielkiej Wojny. Może miało to związek z planami gruntów Śmiecina, ukończonymi w 1907 r.
Neu Smiecin” też włączono do Ciechanowa, ale nie wysilano się na wymyślanie nazw dla licznych tu uliczek i uznano, że wystarczy Durchfahrt z kolejnymi cyframi. Z okresem okupacji wiąże się dowód zbrodniczej działalności Niemców, którzy w lipcu 1944 r. rozstrzelali w dawnej żwirowni (na zachód od zabudowy Nowego Śmiecina) 30 przypadkowo zatrzymanych Polaków. Także poza zabudową (północne naroże dzisiejszych ulic Płockiej i Granicznej) zdążyli jeszcze założyć dość duży, i wypełniony, cmentarz wojenny – „nadludzie” na szczęście też ginęli. Po 1945 r. tempo rozbudowy Śmiecina Nowego wyraźnie spadło, choćby dlatego, że pozostało bardzo wiele mieszkań w „Blokach”.
W roku 1954 wieś (tak formalnie) włączono do Ciechanowa i ponazywano ulice. Po latach zaczęto wymieniać dawne domki na nowe, przerabiać istniejące, a masowe (zwłaszcza po 1980 r.) powstawanie kolejnych zespołów domów jednorodzinnych doprowadziło do stopienia się historycznego Nowego Śmiecina z dawnym Śmiecinem Starym i najnowszym osiedlem o ambitnej nazwie Zachód. Pierwotna przestrzeń Śmiecina Nowego jest dość niezwykłym miejscem. Niewielkie domy na małych działkach, zwykle ze stosunkowo bogatą roślinnością, stojące przy bardzo wąskich, niezbyt uczęszczanych uliczkach sprawiają (jako całość) bardzo miłe wrażenie. Można powiedzieć, że jest tu przytulnie i może się żyć tu kameralnie, spokojnie – oczywiście pod warunkiem, że w harmonii z sąsiadami, których ma się bardzo blisko. Podkreślić należy, że wśród dawnych budynków jest też kilka nieco ciekawszych architektonicznie, zdecydowanie zasługujących na uznanie za zabytkowe.

Kolonia Śmiecin ok. 1955 r.

Kolonia Śmiecin ok. 1955 r.

„Trzecim Śmiecinem” była Kolonia Śmiecin. Miejscowość ta powstawała także z cząstkowych parcelacji majątku Śmiecin, a także – jak się zdaje – włączono do niej oddalone zagrody pierwotnej wsi Śmiecin. W roku 1932 pisano o tworzeniu się osady Nowy Śmiecinek i mniemać można iż chodziło o nazwanie budowli będących poza Starym i Nowym Śmiecinem. Około 1935 roku Kolonia Śmiecin była już oddzielną miejscowością o bardzo szeroko rozrzuconej, bezładnej przestrzennie zabudowie. Bardziej zwarte jej zespoły znajdowały się na północny zachód od stacji kolejowej (tu dzisiejsze ulice Wesoła i Kwiatowa) oraz na południowy zachód od Starego Śmiecina – mniej więcej między dzisiejszymi ulicami Monte Cassino i Płocką. Zdecydowanie dominowały tu rolnicze zagrody. Sieć drożna była wyraźnie związana z podziałami pól. Łącznie w Kolonii Śmiecin było już 56 domów.
Podczas II wojny światowej Kolonię Śmiecin traktowano jako część Nowego Śmiecina, a wedle perspektywicznych niemieckich planów gdzieś w tej okolicy przebiegać miała autostrada Królewiec-Kraków; Warszawa, jako siedziba władz tylko dystryktu była zbyt prowincjonalna.
Po wojnie powoli mnożono zabudowę, zwłaszcza w pobliżu linii kolejowej oraz w południowej części dzisiejszej ul. Wesołej. W roku 1956 Kolonia Śmiecin przestała administracyjnie istnieć – włączono wieś do Ciechanowa. Dziś na obszarze byłej wsi zdecydowanie dominuje nowa zabudowa – i osiedla wielorodzinne i zabudowa jednorodzinna. Południowa część to dzisiejsza dzielnica Zachód – miejmy nadzieję, że nie „Dziki”. Nieco starszej – z lat międzywojennych – zabudowy zachowało się jeszcze przy ulicach Kwiatowej i Wesołej. Nieznane większości ciechanowian widoki tej części miasta można obserwować jadąc wewnętrzną obwodnicą miasta; początkowo nie ma się pojęcia gdzie się człowiek znajduje. Niechybnie dzięki obwodnicy zabudowane zostaną w szybkim tempie sąsiadujące z nią puste przestrzenie.
Ryszard Małowiecki
Na podstawie archiwum Autora

Podziel się:


Dziedzictwo pamięci historycznej na pograniczu Mazowsza i Mazur

Najdłużej w Polsce istniejąca granica, została wyznaczona liniowo w 1343 roku między Mazowszem i państwem Krzyżackim. Po sekularyzacji zakonu stała się granicą mazowiecko – pruską a w konsekwencji polsko-niemiecką. Trwała w nie zmienionym kształcie przez sześćset lat, do 1945r. Mimo upływu 70 lat od utworzenia nowych granic państwa polskiego w świadomości mieszkańców

Ciechanowskie historie

TATARY

Miejscowość zanikła, ale nie bez śladu, albowiem ktoś – na szczęście – wpadł na pomysł by biegnącą tu ulicę nazwać Tatarską. Nawiasem mówiąc sensowniejsza byłaby nazwa Tatary, ale z jakichś powodów nadano formę przymiotnikową co ma nieco dziwaczny wydźwięk.

Ciechanowskie historie

STARCZEWIZNA

Kolejna miejscowość wchłonięta przez Ciechanów, o której bodaj żaden ze „starych Ciechanowian” już nie pamięta. Z tego względu najpierw trzeba wiedzieć gdzie Starczewizna w ogóle była. Najogólniej rzecz biorąc był to obszar od Łydyni na wschód (może aż do Sony), między – mniej więcej – obecnymi ulicami: początkiem Gruduskiej i Ukośną.